Diep lachende derde in het NK en Kramnik versus de witte-boorden-maffia

Vincent Diepeveen

Van 19 tot en met 27 oktober 2002 werd het NK computerschaak gespeeld te Leiden. Het computerprogramma van Vincent Diepeveen, 'Diep', is daar derde geworden.

Het zal velen niet ontgaan zijn dat, net als de laatste tijd, zeker ook de komende jaren in het teken zullen staan van schakers die het opnemen tegen de computer. De meest in het oog springende match zal natuurlijk Kasparov versus Deep Junior zijn die in december 2002 gespeeld zal worden te Jeruzalem.

Op die match is totaal niets aan te merken. Junior werd met veel geluk wereldkampioen (laten we het voor de goede orde maar 'afgedwongen geluk' noemen, in 5 partijen wegkomen met een half punt meer dan objectief mogelijk was, dat noem ik geluk). Ook dat kampioen worden had voeten in de aarde, want Junior had net als Shredder een score van 7½ uit 9.

U kunt het ondergetekende zeker verwijten dat het oppermachtige programma Shredder (zevenvoudig wereldkampioen, heeft iemand van u er wel eens gehoord?) dit jaar geen serieuze wereldtitel heeft veroverd. Ondergetekende was, na van beide kanten stevig koffiehuisschaak, in de partij Diep - Junior het slachtoffer van een langzame harddisk. Dat is eigenlijk geen excuus. Technische problemen zijn simpelweg onderdeel van het spel. Het was een potremisestelling waarin Diep het op zet 88 vergooide met een of andere blunder die door de techniek veroorzaakt werd.

Edoch, ondergetekende heeft Shredder wel zwaar laten vechten. Shredder wist uiteindelijk op een geweldige manier de partij remise te houden. Dus een 0 tegen Junior en een ½ tegen Shredder.

Overigens is Diep's manier van schaken tegen Shredder historisch gezien wel handig. De laatste vijf toernooien dat hij Shredder tegenkwam, heeft hij dan ook niet één keer verloren van Shredder.

Het gelukkige Junior daarentegen, een programma dat het moet hebben van positioneel knullig spel, wist gewoon druk te zetten langs diagonalen en half-open lijnen en dan te wachten tot de tegenstander een grove fout begaat; dat soort ultiem 'profiteerspel', daar moet Junior het volledig van hebben.

Het ding ruilt nooit een stuk af, simpelweg omdat hij veel tekort komt in het eindspel en al helemaal niet zou weten wat er afgeruild moet worden. Dus de beslissing nemen om dan maar helemaal niets af te ruilen, dat is dan wel een logische.

De computerkennis van Kasparov

Kasparov zou daar geen enkel probleem mee moeten hebben, op voorwaarde dat hij begrijpt dat Junior heel anders schaakt dan Fritz. Als 'computerexpert' weet ik uit eigen ervaring dat de kans 0% is dat Kasparov dat begrijpt.

Die ziet het verschil tussen Junior en Fritz nooit. Maar het marginale verschil tussen een dollar en een euro, dat weet Kasparov wel geweldig te benoemen natuurlijk. Over prijzengeld mag hij niet klagen. Dat is heel behoorlijk. Echter, vergeleken met de enorme marketing die Kasparov genereert, is zo tussen de half miljoen dollar en de miljoen dollar een enorm kleine investering. Kasparov is tenslotte in allerlei wereldwijde spotjes (Pepsi spotjes bijvoorbeeld) geweest en geen cameraman zal het ooit nalaten om de veelzeggende gelaatsuitdrukkingen niet in een samenvatting even kort te laten zien.

Een geweldig persoon om te filmen. Ook zijn karakter is volledig onvoorspelbaar, dat wil zeggen; het enige wat voorspelbaar is, is dat Kasparov geen flauw benul heeft wat de sterke en zwakke kanten zijn van Junior.

Al lijkt het enigszins op Fritz in die zin dat het ook relatief weinig schaakkennis heeft (maar wel meer, al is die er op een andere manier in gestopt), toch geeft het ding veel minder om pionnen dan Fritz, die van nature veel materialistischer is.

Nu al weet ik dat Kasparov, in geval van het verliezen van een partij of zelfs de match, gaat klagen dat er is 'vals gespeeld', omdat Junior die pion niet pakte en 'alle computers pakken altijd pionnen'.

Helaas. Voor die 'alle computers' moet 'Fritz' gelezen worden. Shredder, Junior, Diep en Brutus vallen in een andere categorie.

Jazeker, Diep is tegenwoordig doorgedrongen tot de wereldtop. Het programma Shredder dat net zoveel wereldtitels heeft als Kasparov gelaatsuitdrukkingen, daar neem ik nu van aan dat u het wel kent. Junior, ach, het komt uit Israël en het is positioneel zwak, maar het is taai en het is wereldkampioen in profiteren. In principe is het zo dat als Kasparov op het juiste moment een pion pakt en het dan positioneel gewoon uitspeelt door een stuk af te ruilen, dan is het punt voor Kasparov binnen. Elke partij.

Nu ruik ik dus al dat dat niet zal gebeuren.

De wereldtop in het computerschaak

Historisch gezien is Junior helemaal niet zo belangwekkend. Wel heeft het 3 wereldtitels in totaal weten te veroveren. Vaak op momenten dat het Shredder net even tegenzat.

Shredder is toch wel een dominant programma in dit opzicht. Echter het is niet heilig. Een grote bedreiging voor Shredder zijn Diep en Brutus.

Zeker op het WK 2003 gaat het spannend worden. De grote 2 favorieten zijn Diep en Brutus, terwijl ik daar zelf altijd Shredder aan toe wil voegen, simpelweg omdat het positioneel gezond speelt.

Junior zal op het WK 2003 minder kans hebben, maar goed, als iedereen punten laat liggen, wat niet de bedoeling is, dan zal het vast wel weer gevaarlijk worden.

De reden waarom Diep en Brutus zo favoriet zijn, is dat beide programma's relatief veel schaakkennis hebben. Dit hebben ze gemeen met Shredder.

Echter, zoekdieptes zijn zelfs heden ten dage nog belangrijk, omdat de niveauverschillen tussen de programma's niet schrikbarend groot zijn.

Waar het ondertussen glashelder is, na driedubbele bevestiging van de makers, dat Deep Blue slechts 12.2 ply zocht, moet u zich goed voorstellen dat Shredder al in het jaar 1999 een slordige 13 ply uitgooide. Diep gooide er in het eindspel rond de 20 ply uit (4 processor Xeon 400Mhz), tegen Deep Blue 13 ply in het eindspel.

Met meer kennis neemt vaak de zoekdiepte af. Waar natuurlijk al sinds 1991 dat Deep Blue niet meer gevaarlijk was voor de collega's schaakprogrammeurs, alleen dan voor leken die niet konden zien hoe ongelooflijk slecht het ding schaakte (weet weinig af van dubbelpionnen bijvoorbeeld, toch wel cruciaal); daar wist Shredder een behoorlijke hoeveelheid schaakkennis ( met name in het eindspel; grove positionele blunders in het middenspel worden toch wel gemaakt) te combineren met een grote zoekdiepte.

Dat had vaak de uitwerking dat met name zogenaamde 'amateurs' (wat een heel ruim begrip is en eigenlijk betekent dat je niet in de supermarkt met je programma onder die naam ligt, zo is Diep bijvoorbeeld 'amateur wereldkampioen' omdat ik in 2002 onder de amateurs viel en door 5e op het WK te worden natuurlijk die titel ruim veroverd had) volledig geslacht werden door Shredder. EN de zaak niet vet ondieper gezien EN toch met betere kennis.

Echter, de hardware begint zo snel te worden, dat dit voordeel van de grotere zoekdiepte dus minder indruk begint te maken. Waar de barsten in Junior en Fritz al jaren duidelijk zijn, daar is het duidelijk dat Diep en Brutus dit keer dit voordeel gaan hebben op het WK 2003 in Graz (november).

Brutus is net als Deep Blue namelijk niet een software programma, maar hardware. Echter dit keer gemaakt door Chrilly Donninger. Niet een of andere halve "randdebiel " dus die goed was in hardware zoals de Deep Blue programmeur (Feng Hsiu Hsu) en die totaal niet kon schaken. En zoals u weet helpen adviseurs ook totaal niet, die staan slechts op de loonlijst!

Chrilly Donninger (programmeur van Brutus) is levensgevaarlijk daarentegen, omdat hij met een rating van rond de 1700 wel degelijk het verschil tussen een loper en een paard weet. Met 1700 zit hij ruim 600 punten boven Frans Morsch, wiens creatie Fritz dat dan ook duidelijk niet weet. Vaak is het zelfs zo dat Fritz liever een paard heeft.

Fritz en Kramnik

Vreemd is dat overigens niet, want als Fritz een loper beter zou vinden dan een paard, dan zou in computer-computer partijen, Fritz bijna altijd verliezen wegens kennis inductie.

Wel, om deze moderne kreet uit te leggen: stel een programma X ziet de stelling net zo als programma Y. Echter programma Y weet nog iets meer, dan wint programma Y dus altijd van X, op voorwaarde dat ze positioneel ongeveer even diep zoeken.

Een prachtige foto van Kramnik, hier in zijn laatste partij tegen Fritz. Rechts in beeld het computerscherm van de op fenomenale snelheid rekenende Fritz.

Zoals de schakers onder u weten, zoekt Fritz positioneel nooit zo diep. Als hij 14 ply laat zien, dan lijkt dat meer dan de 10 ply die Diep inbrengt in zo'n stelling, maar de positionele diepte van Fritz is ongeveer de helft van de tactische zoekdiepte (7+ in dit geval). Dat gebrek aan loper versus paard kennis bleek ook duidelijk in partij 3: Fritz - Kramnik.


De match heeft wel een enorme historie gehad. Daar ondergetekende ook partij geweest is en er geweldige online documentatie te vinden is (met e-mails en namen van de heren die de e-mails geschreven hebben erbij), verwijs ik voor de omkopingspraktijken die plaatsvonden naar de uitstekende beschrijving van Eric Schiller op www.chesscity.com.

Links Vincent Diepeveen in het gebouw van de Leidse Universiteit waar het NK computerprogramma's 2002 gespeeld is.

Diep lachende derde in het NK computerschaak

Dan die Diep in het Nederlands kampioenschap maar. Helaas ging het dit keer niet beter dan in het i-csvn2 toernooi. Diep werd 3e met 8 uit 11 achter Tiger en The King.

Diep won alles met wit (5 uit 5) en verloor slechts wat met zwart. Ook met zwart werden een aantal partijen gewonnen. Bijvoorbeeld in de partij tegen GoldBar-C.


Nog veel overtuigender waren, zoals al eerder gezegd, de partijen die Diep met wit speelde. Heel hard werd Tchigorin aangepakt door Diep tegen het Nederlands/Belgische programma ANT (a new try).


Soms moest er ook op hardheid gewonnen worden. Zo moest Warp (van Peter McKenzie uit Nieuw Zeeland) even door de vlag geduwd worden. Overigens stond Diep wel rond de 130 zetten hier gewonnen. Op een totaal van 187 zetten is dat overigens nog niet eens zo'n groot percentage! Pas toen in de bullet de partij snel uitgespeeld moest worden, toen verdwenen de winstkansen. Maar de vlag...


Heel erg goed was de volgende afruilvariant tegen Insomniac. De menselijke schakers hadden eerst wat bedenkingen tegen de 15e zet van Diep, maar nadere analyse toonde aan dat het de beste zet was! Speel de partij na door op de eclips te drukken.

Verpletterend spel met wit. Volledig kansloze partijen voor de tegenstander eigenlijk, die Diep speelt met wit zoals we dat eigenlijk alleen van een paar Russen kennen! Nu nog wat aan het zwarte spel beter voorbereiden voor het volgende toernooi.